Kweekvlees zoekt boer

Cor 23-7-20

Je bent hoogleraar filosofie, met een bijkomende achtergrond in biologie. Vanwaar de fascinatie voor kweekvlees?

Het is al heel lang duidelijk dat we te veel vlees eten. In 1971 verscheen Diet for a small planet, waarin Frances Moore Lappé de lezers met behulp van recepten aanmoedigde om minder vlees te eten en meer peulvruchten, die duurzaam zijn, eenvoudig, gezond en diervriendelijk. Evengoed zette de vleestrend zich wereldwijd verder. Ook plantaardige vleesimitaties brachten daar nog geen verandering in, evenmin als dier-ethische argumenten en groeiende milieuzorgen. Tegen die achtergrond vond ik kweekvlees meteen verrassend en hoopvol, een soort ei van Columbus. Kweekvlees kan nooit zo duurzaam zijn als peulvruchten en is daarom misschien niet het beste alternatief maar omdat het echt vlees belooft te zijn, kan kweekvlees wel échte verandering teweegbrengen.

Mensen worstelen met de ‘vleeskwestie’. Aan de ene kant neemt het inzicht toe dat vlees dierenleed en milieuschade veroorzaakt, aan de andere kant blijft de honger naar vlees voortbestaan. Maar in plaats van een probleem zie jij daar een opportuniteit in?

Veel mensen nemen inderdaad een dubbele houding aan over vlees. Zo’n ambivalentie leidt meestal niet meteen tot nieuwe keuzes en daarom lijkt het alsof er niet veel verandert. Maar onder de oppervlakte van ons gedrag gebeurt er veel meer dan je zou denken: langzaam maar zeker ondermijnt het ondergrondse geworstel voor steeds meer mensen de vanzelfsprekendheid van vlees.

Van alle vleesalternatieven zet kweekvlees ons misschien wel het meest aan het denken, omdat het ook uit dierlijke cellen bestaat. Als tijdens mijn onderzoek iemand aanhaalde dat kweekvlees onnatuurlijk is, dan leidde dat steevast tot gesprekken over de vraag hoe natuurlijk het vlees uit de intensieve veehouderij is. De toekomst kennen we niet, wel is duidelijk dat grote maatschappelijke verandering vaak niet continu verloopt, maar met hollen en stilstaan, of andersom. Ik vermoed dat er kantelmomenten komen rond het eten van vlees, met plots snelle veranderingen. Maar ik weet niet of we daar dichtbij zijn. Misschien zijn er eerst grote rampen voor nodig.

Langzaam maar zeker ondermijnt het ondergrondse geworstel voor steeds meer mensen de vanzelfsprekendheid van vlees

Professor Cor van der Weele

Je onderzoek dat werd gepubliceerd in 2019, ging dieper in op hoe burgers (in Nederland) over kweekvlees denken en spreken. Wat waren de meest opvallende resultaten volgens jou?

Eén resultaat staat al in de titel van de wetenschappelijke publicatie: “How normal meat becomes stranger as cultured meat becomes more normal”. Hoe meer mensen over kweekvlees praten, hoe normaler ze het beschouwen. Je ziet eigenlijk al na een uur die verandering. Dat past in het bredere beeld: de betekenis van vlees is aan het schuiven.

Een tweede resultaat was leeftijd gerelateerd. We hadden verwacht dat ouderen minder positief op kweekvlees zouden reageren dan jongeren. Jongeren vroegen zich af of ze kweekvlees zouden eten en het antwoord was vaak “ja, als het precies hetzelfde is als gewoon vlees”. Ouderen bekeken het iets meer van een afstand, alsof ze een soort transitiedenkers waren, en zeiden dingen als “McDonalds zou dit moeten doen, dan is het zo voor elkaar”. Of ze merkten op (als ze echt oud waren) dat margarine in het begin ook heel vreemd was en dat mensen aan alles wennen. Ouderen waren zich er dus veel meer van bewust dat onze eetgewoonten steeds veranderen en ze vergeleken kweekvlees met eerdere nieuwigheden – niet alleen margarine maar bv ook broccoli en kiwi’s.

Nog een ander resultaat: veel mensen zien kweekvlees het liefst op kleine schaal geproduceerd. Een scenario van lokale productie, waar met cellen van een ‘varken in de achtertuin’ in een klein buurtfabriekje kweekvlees wordt gemaakt. Weg waren de zorgen over onnatuurlijkheid of vervreemding van ons voedsel.

In je nieuw, lopende onderzoek wil je de mogelijke rol van boeren in het kweekvleesverhaal bekijken. Ontmoet je boeren die zelf enthousiast zijn over kweekvlees?

Dat onderzoek verloopt via focusgroepen: in de eerste ronde met boeren, in de tweede ronde met een veel bredere groep. Het was niet zo gemakkelijk om boeren te vinden en diegene die wilden meedoen, waren meestal nogal sceptisch, vooral over het verdienmodel of over de vraag of dit wel iets voor boeren was. Of ze vonden het nog te vaag. Ik ben daar niet verbaasd over: niemand weet op dit moment precies hoe het productieproces eruit zal zien, welke investeringen je zou moeten doen, enzovoort. Maar een minderheid zag er wel wat in en een paar waren zelfs zo enthousiast dat ze liefst meteen zouden beginnen. Zij zagen het niet alleen als een spannende vorm van kringlooplandbouw, maar ook als een manier om de kloof met de burgers te verkleinen. Het zijn er niet veel, maar anders waren het ook geen pioniers.

Veel mensen zien kweekvlees het liefst op kleine schaal geproduceerd

Professor Cor van der Weele

Sommige vleesverwerkers investeren in kweekvleesbedrijven, voor hen maakt het in principe niet uit waar hun grondstof vandaan komt. Voor boeren ligt het een stuk moeilijker, zij houden dieren en velen hebben recent geïnvesteerd in moderne stallen. Zie jij in de toekomst een realistische rol weggelegd voor boeren in de keten met kweekvlees als eindproduct? 

Grondstoffen telen voor het medium, waarin de cellen dus kunnen groeien tot kweekvlees, lijkt een voor de hand liggende rol voor akkerbouwers: suikerbieten gooien vast hoge ogen, ook al weten we nog niet waar het kweekmedium precies uit moet bestaan. Een meer directe rol voor boeren is ingewikkelder en zal zeker niet vanzelf gaan. Het ligt veel meer voor de hand dat bedrijven kweekvlees gaan maken – eerst kleine bedrijven, die dan misschien worden opgekocht door grote bedrijven. Kweekvlees kan dus een bedreiging vormen voor boeren. Maar waarom zouden we dat zomaar voor lief nemen? Ik denk dat we behoorlijk onderschatten hoe ook veel boeren dubbele gevoelens hebben over de huidige veehouderij en hoe graag ze de verbinding met de samenleving willen verbeteren. Het is de moeite waard te onderzoeken of kweekvlees voor boeren niet ook een kans kan zijn, een van de vormen van kringlooplandbouw. Burgers zullen dergelijke kleinschalige productie ook erg waarderen, denk aan het enthousiasme tijdens mijn onderzoek voor het scenario van het varken in de achtertuin.

Share

0